مقاومت ضد میکروبی (AMR) زمانی رخ می‌دهد که باکتری‌ها چنان تکامل می‌یابند که دواهای درمان آن‌ها دیگر اثر نمی‌کنند. این پدیده درمان عفونت‌های عام را دشوارتر و گران‌تر می‌سازد — و دواخانه‌ها، جایی که بیشتر انتی‌بیوتیک‌ها در افغانستان توزیع می‌شوند، در خط مقدم قرار دارند.
ابعاد مشکل
- مطالعه جهانی پژوهش مقاومت ضد میکروبی (The Lancet، 2022) تخمین زد که در سال 2019، 1.27 میلیون مرگ در جهان مستقیماً ناشی از مقاومت باکتریایی بوده و 4.95 میلیون مرگ با آن ارتباط داشته است.
- تخمین‌های به‌روز برای سال 2021 (The Lancet، 2024) این ارقام را 1.14 میلیون مرگ مستقیم و 4.71 میلیون مرگ مرتبط اعلام کرد و بیش از 39 میلیون مرگ مستقیم را بین سال‌های 2025 تا 2050 پیش‌بینی کرد — که جنوب آسیا از آسیب‌دیده‌ترین مناطق خواهد بود.
مطالعات در کابل چه نشان می‌دهند
- در یک مطالعه در یک شفاخانه ولسوالی در کابل (PLOS One، 2021)، 87٪ مردم دواهای خود را از دواخانه‌های خصوصی تهیه می‌کردند؛ 23٪ مصرف انتی‌بیوتیک را زودتر قطع کردند، بیشتر به این دلیل که احساس بهبودی داشتند؛ و 35٪ انتی‌بیوتیک در خانه نگه می‌داشتند که بیشتر باقی‌مانده دوره‌های قبلی بود.
- در میان 369 محصل غیر طبی پوهنتون کابل (Medicine، 2025)، 59.1٪ بدون نسخه انتی‌بیوتیک مصرف کرده بودند و بیشتر آن را از دواخانه‌ها تهیه کرده بودند.
- یک مرور در سال 2025 بر مطالعات افغانستان، مقاومت بالا در شفاخانه‌ها را گزارش می‌کند، از جمله Staphylococcus aureus مقاوم به متی‌سیلین در کابل و Acinetobacter مقاوم به کارباپنم در بخش‌های مراقبت‌های ویژه کندهار.
چارچوب AWaRe سازمان جهانی صحت
سازمان جهانی صحت انتی‌بیوتیک‌ها را برای رهنمایی مصرف در سه گروه قرار می‌دهد:
- Access (دسترسی) — انتی‌بیوتیک‌های انتخاب اول و دوم برای عفونت‌های عام، با احتمال مقاومت کمتر.
- Watch (نظارت) — احتمال مقاومت بیشتر؛ باید برای موارد مشخص و محدود استفاده شوند.
- Reserve (ذخیره) — گزینه‌های آخر برای عفونت‌های مقاوم به چند دوا.
هدف جهانی که در سال 2024 در مجمع عمومی سازمان ملل تأیید شد، این است که تا سال 2030 حداقل 70٪ مصرف انتی‌بیوتیک از گروه Access باشد. انتی‌بیوتیک‌های دیوا لایت در این گروه‌ها قرار دارند:
| گروه | انتی‌بیوتیک‌های ما |
|---|---|
| Access | اموکسی‌سیلین — Nixilin-500 Capsule |
| Watch | سیپروفلوکساسین — CIPLEN-500 Tablet؛ اوفلوکساسین — OFLOXINE-200 Tablet؛ سفیکسیم — Alanfix-200 Tablet؛ سفپودوکسیم — Alandox-200 Tablet؛ پیپراسیلین-تازوباکتام — VANTAZ-4.5g Injection؛ سفپیم — DEE-PIME-1000 Injection؛ مروپنم — Merolight-1000 Injection؛ ونکومایسین — VANCOTRAX-1000 Injection |
انتی‌بیوتیک‌های گروه Watch دواهای ضروری هستند. هدف این چارچوب پرهیز از آن‌ها نیست، بلکه اطمینان از این است که در زمان درست استفاده شوند — تا اثربخشی آن‌ها برای بیمارانی که واقعاً به آن‌ها نیاز دارند حفظ شود.
نظارت عملی در دواخانه
فدراسیون بین‌المللی دواسازی (FIP) کارهایی را که دواسازان می‌توانند انجام دهند چنین برمی‌شمارد:
- انتی‌بیوتیک را با نسخه معتبر توزیع کنید و بررسی کنید که دوا، دوز و مدت با تشخیص مطابقت داشته باشد.
- بیماران را مشوره دهید که دوره کامل تجویزشده را در زمان‌های درست مصرف کنند.
- توضیح دهید که انتی‌بیوتیک‌ها ریزش، زکام یا دیگر عفونت‌های ویروسی را درمان نمی‌کنند.
- از نگهداری انتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده در خانه یا دادن آن‌ها به دیگران جلوگیری کنید — و پیشنهاد جمع‌آوری دواهای استفاده‌نشده را بدهید.
- تنها از تأمین‌کنندگان دارای جواز و معتبر خرید کنید تا انتی‌بیوتیک‌های بی‌کیفیت و جعلی وارد زنجیره تأمین نشوند.
- بهداشت، پیشگیری از عفونت و واکسین را ترویج کنید.
دیوا لایت انتی‌بیوتیک‌ها را تنها از طریق دواخانه‌ها، شفاخانه‌ها و توزیع‌کنندگان دارای جواز عرضه می‌کند. ادویه ضد عفونت را ببینید.
منابع
- Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial AMR in 2019. The Lancet 2022 (summary, University of Oxford)
- GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. The Lancet 2024 (summary, EurekAlert)
- WHO — Antimicrobial resistance fact sheet
- WHO — Access antibiotics target indicator (70% by 2030)
- WHO AWaRe classification — Access, Watch and Reserve lists (eEML)
- Antibiotic use and knowledge at a Kabul district hospital. PLOS One 2021
- Qudrati et al. Self-medication with antibiotics among Kabul University students. Medicine 2025
- Antimicrobial resistance in Afghanistan: a narrative review. J Health Popul Nutr 2025
- FIP — Fighting antimicrobial resistance: the contribution of pharmacists (2015)
این مقاله برای کارمندان صحی و مشتریان تجارتی است و جایگزین برگه راهنمای دوا یا نظر داکتر نمی‌شود. همیشه از معلومات تجویز همراه دوا پیروی کنید.
این مقاله از انگلیسی ترجمه شده است. نسخه اصلی: Antimicrobial resistance: what pharmacists in Afghanistan can do